هویت ایرانی : ملی یا ملی- مذهبی؟بابک جاودان خرد
foroneiran.com | Tue, 28.08.2007, 18:58
آنچه ازهویت ایرانی ازعصرباستان تا آغازسدههای میانه و ورود اسلام به ایران درقرن هفتم میدانیم،این است که اقوامی که گویا درنیمهی نخست هزاره ی دوم پیش ازمیلاد به فلات ایران وارد شدند، ازشاخه های اقوام هندواروپایی آریایی وعمدتا مرکب ازمادها، پارسها وپارتها بودند. این سه قوم پس ازاستقرار و درآمیزی با ساکنان بومی این سرزمین در حدود نیمه ی اول هزاره نخست پیش ازمیلاد نخستین دولت ایرانی را به سرکردگی مادها ومرکزیت هگمتانه(همدان کنونی) تشکیل دادند . بنابراین شاید بتوان دولت ماد را نخستین دولت برآمده ازملت تاریخی ایران دانست که نام ونشان خود را با ازمیان بردن دولت مقتدروسرکوبگرآشور درمیانرودان(بین النهرین) تثبیت کرد و تحکیم بخشید . هویت ایرانی با عروج کوروش هخامنشی وتشکیل امپراتوری پارس درنیمه دوم هزارهی نخست پیش ازمیلاد اوج گرفت وبا حمله واشغال امپراتوری ایران توسط اسکندرمقدونی به مدت یک قرن به محاق رفت. آنگاه با قدرت گیری پارت ها که شاخه شرقی اقوام آریایی حاکم برفلات ایران را تشکیل میدادند، هویت ایرانی دوباره سربرکشید واین بار در حکومت غیرمتمرکزاشکانیان نمود یافت که دیرپاترین دودمان- دولت ایرانی درپیش وپس ازاسلام بود، وشگفت آنکه آگاهی های اندکی (درقیاس با دودودمان پیش وپس ازآن) از دوران قریب به ۵۰۰ ساله حاکمیت آنان دردست است. همینقدرمیتوان گفت که درآن نزدیک به نیم هزاره حکومت اشکانی، عناصری ازفرهنگ درخشان وپویای هلنی (یونانی وبعد ها رمی) جذب فرهنگ وهویت ایرانی شد، که مهم ترین پیامد آن کم رنگ شدن وجه دینی هویت ایرانی و قدرت دین سالاران ومغان بود. همچنین دراین دوران دراز بود که مسیح به جهان آمد و پیش از آن نیز یونان ِ قدرتمند ِ به زیرآورنده ی امپراتوری هخامنشی خود به تسخیردولت تازه پای رم درآمد که(بخش شرقی آن) تا قرن پانزدهم میراث دار و ادامه دهندهی تمدن درخشان یونانی شد درهرحال هویت ایرانی درعصراشکانی آمیزه ای ازعناصربومی وهلنی بود. وهمزیستی مسالمت آمیز و طولانی میان اقوام وادیان آن برقرار. با سرآمدن کاراشکانیان وعروج دودمان ساسانی درقرن سوم میلادی، هلنیسم زدایی ازفرهنگ وهویت ایرانی آغازشد وجای آن را عناصر فرهنگ دینی زرتشت گرفت که جلوه ی بارز آن رسمیت یافتن دین زرتشتی وعروج دین سالاران درایران عهد ساسانی بود . ازاین دوره ببعد نقش دین درتحکیم هویت ایرانی و تشکیل یک دولت متمرکز و مقتدر اهمیت کلیدی یافت، چنانکه ۹۰۰ سال پس ازسقوط دولت ساسانی بدست اعراب مسلمان و ازمیان رفتن وحدت سیاسی و سرزمینی ایران، این بار در جامهی سبز تشیع صفوی سربلند کرد ودولت-ملت ایران (درمفهوم جنینی آن) را درآغازقرون جدید به وجود آورد . وحدت سیاسی وسرزمینی دوبارهی ایران تحت رهبری وسیادت صفویان اگرچه حادثهای مهم ودرجای خود مثبت بود و توانست ازهضم شدن ایران درمعده ی پرحجم امپراتوری عثمانی درشمال غرب و تاخت و تاز ازبکان درشمال شرق ایران جلوگیرد، اما به دلیل وارد کردن عناصرپررنگ مذهب شیعی (عمدتا ازجبل عامل لبنان) و تبدیل جامعه ی چند قومی- مذهبی بزرگ ایران به جامعه ی ایلیاتی- مذهبی تحت ریاست فائقهی شاه وشیخ، هویت جدید ایرانی را عمدتا برپایهی دین استوارساخت، و دوباره واین بار در طلیعهی قرون جدید وگسترش وتعمیق اصلاحات مذهبی و رنسانس دراروپا، راه رفتهی دولت دینی ساسانی را درپیش گرفت وهمچون اونیز، پس ازدوسده ونیم حکومت درمقابل یک قوم دیگربدوی (افاغنه) سنی به زانودرآمد . واین ازشگفتی های تاریخ قرون جدید است که چگونه درشرایط زوال عمومی مذهب دراروپا، مذهب تشیع دست مایه ی تشکیل نخستین دولت- ملت ایران درسرآغازعصرمدرن شد، که تاکنون نیزبا قوت تمام به نقش آفرینی خود ادامه داده است. بی دلیل نیست که ناسیونالیسم ایرانی شدیدا رنگ وبوی شیعی دارد ودرسراسرتاریخ ۵۰۰ ساله اخیرایران جنبش های اجتماعی، حتا جنبش مشروطه، زیر رهبری روحانیت ِ متولی آن بوده اند. عنصرمذهبی هویت ایرانی چنان ریشه داربوده است که ۷ دهه نوسازی جامعه ی ایران درفاصله ی دوانقلاب بزرگ مشروطه واسلامی(1357-1285) نتوانست آن را تضعیف کند وایران را "تمام قد" وارد عصرمدرنیته سازد ودولت- ملتی سازگاربا آن تشکیل دهد . هویت ملی ایرانی اکنون درآغاز هزارهی سوم میلادی درهم آوردی نفسگیر با دوپدیدهی مهاجم بومی(تشیع اسلامی) وجهانی(تمدن غرب) است، که توش وتوان ازآن گرفته است. چنین می نماید که این نبردی سرنوشت سازاست، که چنانچه عنصرملی نتواند جای عنصرمذهبی را با بهره گیری ازسرمایه های مادی ومعنوی مهجور ماندهی خود وتوشه برگرفتن ازعناصر کارساز فرهنگ جهانی درساختاردولت-ملت تاریخی ایران پرکند و همزمان، دریک فرآیند" متولی زدایی"، مذهب شیعه را درجایگاه واقعی آن درعصرمدرن بنشاند (حوزه ی خصوصی)، فروپاشی هویت ملی ایرانی وایران درشکل کنونی آن دراثرفشارهای درونی وبیرونی ،اجتناب ناپذیرخواهد بود . باید دید آیا ایران و ایرانیان میتوانند با جذب هوشمندانه عناصربالندهی تمدن جهانی غرب ودفع همه جانبه ولی مسالمت آمیزعناصر بازدارنده و ارتجاعی تشیع اسلامی و تاکید بردیگرعناصرهویت ملی ایران (زبان فارسی، جغرافیای سیاسی، حافظه واسطوره های مشترک تاریخی، همبستگی مسالمت آمیزاقوام، فرهنگ ها ومذاهب ایرانی) یک هویت ملی- جهانی نوین برای خود بسازد؟ آنچه مسلم است هویت ملی- مذهبی ایرانی که حدود ۱۷۰۰ سال پیش وبا برآمدن ساسانیان شکل گرفت وپس ازحمله ی اعراب مسلمان درقرن هفتم میلادی فروپاشید، وآنگاه درطلیعه ی قرون جدید دوباره برهمان بنیاد ولی درجامهای دیگر(تشیع) سربرآورد، دیگرپاسخگوی الزامات زندگی درهزاره ی نوین نیست وبحران روبه ژرفای کنونی حکایت ازناهمزمانی وسقوط گریزناپذیرآن با ویژگی های کنونی دارد . آیا ایران ما می تواند دراین مصاف سهمگین با هویت وسیمایی نوین وایرانی-جهانی سربرآورد؟ درج مطالب و گزارشها در وبگاه ForOneIran به معنای پذیرش تمامی یا بخشی از مضمون آنها از سوی این دبیرخانه نیست. بل هدف از انتشار آنها دامن زدن به بحث و گفتگوست. ارسال به شبکههای اجتماعی
 |
|
